Wat is immuuntherapie en hoe draagt het bij aan de strijd tegen kanker?

MSD investeert veel in de ontwikkeling van immuuntherapie. Dat is niet zonder reden, want immuuntherapie kan een veelbelovend wapen zijn in de strijd tegen kanker. Het is een relatief nieuwe behandelmethode en daarom is het nog volop in ontwikkeling. Door de inzet van immuuntherapie, eventueel in combinatie met andere behandelingen, kunnen steeds meer kankerpatiënten worden genezen. Op deze pagina vertellen we alles over deze behandelmethode van kanker. Allereerst beschrijven we hoe kanker ontstaat en hoe het immuunsysteem van een mens precies werkt. Vervolgens leggen we uit wat immuuntherapie precies is, welke vormen er zijn en wanneer het wordt toegepast. Ten slotte gaan we dieper in op mogelijke bijwerkingen van immuuntherapie.

Wat is kanker en hoe ontstaat het?

Om beter te begrijpen hoe immuuntherapie in zijn werk gaat, is het zaak om eerst toe te lichten wat kanker precies is en hoe het ontstaat.

Wat is kanker?

Het menselijk lichaam is opgebouwd uit ongeveer 3 miljard lichaamscellen. In de kern van deze cellen zit ons erfelijk materiaal: het DNA. Het DNA bevat verschillende stukjes erfelijke informatie, welke ook wel de genen worden genoemd. Elk gen heeft een specifieke code die informatie bevat over een bepaalde eigenschap of functie van het lichaam. Genen bepalen bijvoorbeeld welke kleur ogen of welke bloedgroep iemand heeft. Daarnaast zorgen de genen ervoor dat bepaalde taken in het lichaam op de juiste manier worden uitgevoerd.

In het DNA kunnen mutaties optreden. Bij een mutatie verandert de code van een gen. Hierdoor kan de eigenschap of functie van een gen toenemen, afnemen of zelfs helemaal stoppen met werken. Een mutatie in de genen kan op verschillende manier ontstaan:

• Het kan geërfd worden van de ouders. In dat geval is de mutatie aanwezig in alle lichaamscellen.
• Er ontstaat een fout bij de celdeling. Wanneer dit gebeurt, is de mutatie alleen aanwezig bij de cellen die zijn ontstaan uit de deling.
• Er is schade aan het DNA. Risicofactoren die dit kunnen veroorzaken zijn bijvoorbeeld: het roken van tabak, straling of te veel zonlicht.

Uit mutaties in het DNA kan kanker ontstaan. Bij kanker vindt er een ongecontroleerde deling van lichaamscellen plaats. De cellen stoppen niet meer met delen en groeien daardoor in omliggende weefsels. Daarnaast kan een mutatie ervoor zorgen dat een cel te laat afsterft. Zo blijven oude of beschadigde cellen bestaan.

Soms zaaien de kankercellen uit naar andere delen van het lichaam. Er zijn meer dan 100 verschillende soorten kanker en het verschilt per soort hoe snel de celdeling plaatsvindt. Het verschilt daarom ook per soort hoe snel de kanker klachten geeft.

Mutaties herstellen

Niet elke mutatie zorgt ervoor dat een gezonde cel verandert in een kankercel. Het lichaam is namelijk in staat om mutaties te herkennen en te herstellen. Daarnaast kan het lichaam cellen die mutaties bevatten vernietigen. Het herstellen en vernietigen van mutaties doet het lichaam door middel van 3 processen:

• Reparatie van DNA
• Autofagie
• Immuunsysteem

Reparatie van DNA

Dagelijks vinden er miljoenen celdelingen plaats in het menselijk lichaam waar mutaties kunnen optreden. Deze mutaties worden opgeruimd door zogenoemde reparatiegenen. Soms ontstaat er een mutatie in deze reparatiegenen zelf. Als dat het geval is, dan bestaat de kans dat de reparatiegenen hun functie verliezen.

Autofagie

Autofagie betekent letterlijk vertaald: zelfvertering. In dit proces breken cellen hun eigen onderdelen af. Op deze manier worden de beschadigde en oude cellen vernietigd. Bij sommige mensen werkt dit proces niet goed en worden oude cellen dus niet opgeruimd. Zo kunnen cellen met een mutatie blijven bestaan en uiteindelijk veranderen in een kankercel.

Immuunsysteem

Het immuunsysteem herkent en bestrijdt schadelijke stoffen van buitenaf. Daarnaast herkent het immuunsysteem afwijkende lichaamscellen, die mogelijk een mutatie bevatten. Bij sommige mensen werkt het immuunsysteem minder goed, waardoor afwijkende cellen minder goed worden herkend. Deze mensen hebben een verhoogde kans op kanker. Lees hieronder meer over het immuunsysteem.

Werking van het immuunsysteem

Wat is het immuunsysteem?

Immuuntherapie richt zich op het versterken van het eigen immuunsysteem. Dit systeem beschermt ons lichaam tegen indringers, zoals bacteriën, virussen, schimmels, parasieten en gifstoffen. De functie van het immuunsysteem is het herkennen en opruimen van schadelijke stoffen of zieke lichaamscellen, zoals kankercellen. Op die manier voorkomt het immuunsysteem dat gezonde mensen ziek worden. Als een schadelijke stof, zoals een virus of bacterie, het lichaam binnendringt, dan zorgt het immuunsysteem dat deze stoffen worden bestreden met antistoffen. Deze antistoffen zorgen ervoor dat de infectie zo efficiënt mogelijk wordt opgeruimd uit het lichaam.

Soms reageert een lichaam niet alleen op de schadelijke indringers, maar ook op onschadelijke stoffen op de huid, in de voeding of in de lucht. Dit is het geval bij een allergie. Het immuunsysteem reageert dan te heftig op een binnendringende (onschuldige) stof. Dit kan verschillende gevolgen hebben, zoals jeuk, tranende ogen, of verkoudheid. Een stof die een allergische reactie veroorzaakt wordt een allergeen genoemd.

Om het lichaam te beschermen tegen schadelijke stoffen, maakt het immuunsysteem gebruik van verschillende verdedigingsmechanismen. Jouw huid, darmen, luchtwegen, bloed en lymfestelsel werken allemaal samen ten behoeve van je gezondheid. Het immuunsysteem werkt op drie verschillende manieren, namelijk:

• fysieke barrière;
• algemene afweer;
• specifieke afweer.

Fysieke barrière

Dit is de barrière tussen het inwendige lichaam en de externe omgeving. De huid maakt onder andere deel uit van de fysieke barrière. De huid is simpel gezegd de grens tussen binnen en buiten en zorgt ervoor dat schadelijke stoffen niet het lichaam binnendringen. Naast de huid maken de slijmvliezen en de darmen deel uit van de fysieke barrière. Bacteriën worden bijvoorbeeld door het slijmvlies in de luchtwegen opgevangen en vervoerd naar de keelholte. In de keelholte worden de bacteriën onschadelijk gemaakt door antistoffen voordat ze het lichaam kunnen beschadigen. Ten slotte maken ook speeksel en maagzuur deel uit van de fysieke barrière.

Algemene afweer

Bij de algemene afweer gaan er witte bloedcellen door het lichaam om alle schadelijke stoffen te vernietigen die zij tegenkomen. Als je bijvoorbeeld een wondje hebt, dan is de fysieke barrière tussen jouw inwendige lichaam en de omgeving deels verdwenen. Er is op die plek namelijk geen huid meer die je kan beschermen tegen schadelijke stoffen van buitenaf. Het immuunsysteem maakt dan stofjes aan die afweercellen naar de plek van het wondje vervoeren. Deze cellen ruimen eventuele schadelijke stoffen op.

Specifieke afweer

De cellen die vrijkomen bij de algemene afweer ruimen alle schadelijke stoffen op die zij tegenkomen. De specifieke afweer richt zich daarentegen op één schadelijke stof in het bijzonder. Als een schadelijke stof, zoals een bacterie of virus, zich verspreidt binnen je lichaam, dan is het mogelijk dat je algemene afweer niet meer in staat is om deze schadelijke stof te vernietigen. Op dat moment komt je specifieke afweer in actie. Bij de specifieke afweer maakt het lichaam zogenaamde lymfocyten aan. Een lymfocyt is een type witte bloedcel dat wordt gevormd in het beenmerg. Deze cellen produceren een antistof die zich hecht aan één specifiek eiwit van een schadelijke stof (het antigeen). Dit is te vergelijken met een sleutel die maar in één slot past. Als de lymfocyt en de ziekteverwekker bij elkaar passen, dan vindt er een reactie plaats en wordt de schadelijke stof opgeruimd.

B-lymfocyten en T-lymfocyten

Er zijn verschillende soorten lymfocyten, namelijk B-lymfocyten en T-lymfocyten. B-lymfocyten (B-cellen) hebben een erg belangrijke functie in het immuunsysteem, want deze cellen produceren antistoffen. Zoals hierboven beschreven zijn deze antistoffen erg specifiek, want elke antistof herkent maar één bepaald antigeen. Het menselijk lichaam produceert ontzettend veel verschillende typen B-lymfocyten. Ze zijn qua uiterlijk gelijk, maar elk type heeft een unieke antistof. Dit is noodzakelijk, want er zijn ontelbaar veel verschillende bacteriën, virussen, schimmels, parasieten en gifstoffen.

In tegenstelling tot de B-lymfocyten produceren T-lymfocyten (T-cellen) geen antistoffen. T-lymfocyten zijn namelijk gespecialiseerde afweercellen die zelf direct ziekteverwekkers aanvallen. T-lymfocyten binden zichzelf aan een antigeen en verdrijven deze uit het lichaam. Daarnaast helpen T-lymfocyten andere afweercellen, zoals B-lymfocyten, beter te functioneren.

Wat is immuuntherapie?

Nu de werking van het immuunsysteem is toegelicht, is het tijd om te beschrijven hoe immuuntherapie kan bijdragen aan een sterker immuunsysteem. Immuuntherapie moet het menselijk immuunsysteem in staat stellen om kankercellen te bestrijden op dezelfde manier zoals afweercellen dat doen bij bijvoorbeeld schadelijke bacteriën. Immuuntherapie richt zich dus niet op de tumor zelf (wat bij bijvoorbeeld chemotherapie of bestraling wel het geval is), maar op het activeren en versterken van het eigen afweersysteem.

Verschillende doelstellingen immuuntherapie

Tot een aantal jaar geleden werd immuuntherapie alleen toegepast als de kanker niet meer genezen kon worden (palliatieve behandeling). Inmiddels wordt immuuntherapie ook gezien als een behandeling die is gericht op genezing (curatieve of aanvullende behandeling).

Immuuntherapie als palliatieve behandeling

Wanneer kanker niet (meer) genezend kan worden behandeld, kan immuuntherapie als palliatieve behandeling worden toegepast. Een palliatieve behandeling heeft als doel de klachten van de patiënt te verminderen en de kwaliteit van het leven te verbeteren.

Immuuntherapie als curatieve behandeling

Bij een curatieve behandeling is het doel volledige genezing. Bij sommige soorten kanker kan de tumor door toepassing van immuuntherapie volledig worden vernietigd.

Immuuntherapie als aanvullende behandeling

Een aanvullende behandeling wordt toegepast in combinatie met een andere genezende behandeling en vergroot de kans op genezing. In het geval van immuuntherapie is dit bijvoorbeeld na een operatie of een bestraling om achtergebleven kankercellen te vernietigen. Daarnaast kan het worden ingezet om kleine, onzichtbare uitzaaiingen buiten het operatie- of bestralingsgebied op te ruimen. Deze kleine uitzaaiingen worden micrometastasen genoemd.

Gangbare vormen van immuuntherapie

Het immuunsysteem is een zeer complex systeem. Daarom wordt er nog volop onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van immuuntherapie. Er is op dit moment een aantal officieel geregistreerde vormen van de behandeling. Daarnaast zijn er vormen van immuuntherapie die nog in ontwikkeling zijn. Alle vormen van immuuntherapie hebben met elkaar gemeen dat de behandeling op twee manieren kan werken:

• het zorgt ervoor dat kankercellen (beter) zichtbaar zijn voor het immuunsysteem;
• het versterkt de activiteit van het immuunsysteem.

Op dit moment is er een aantal gangbare vormen van immuuntherapie:

Immuuntherapie met cytokinen

Cytokines zijn kleine eiwitten in het immuunsysteem die het lichaam van nature produceert ter bescherming tegen schadelijke stoffen. Afweercellen in het immuunsysteem gebruiken cytokinen als het ware om met elkaar te communiceren. Bij de behandeling van kanker worden cytokinen synthetisch nagemaakt en ingebracht bij patiënten. Het doel hiervan is om het immuunsysteem een extra stimulans te geven. Hierdoor is het immuunsysteem beter in staat om kankercellen te herkennen en aan te vallen.

Immuuntherapie met cytokinen wordt vaak toegepast in combinatie met een andere behandeling, zoals chemotherapie of een andere vorm van immuuntherapie. Het heeft als het ware een ondersteunende werking.

De meest ingespoten cytokinen zijn interferon-alfa en interleukine-2. Interferon-alfa zorgt voor een verhoogde activiteit van de afweercellen in het immuunsysteem. Interleukine-2 zorgt ervoor dat T-cellen actiever worden en zich sneller kunnen vermenigvuldigen. De laatste jaren heeft de behandeling met cytokinen verloren aan populariteit. De aandacht is steeds meer verschoven naar andere vormen van immuuntherapie, zoals een behandeling met monoklonale antilichamen.

Behandeling met monoklonale antilichamen

Monoklonale antilichamen zijn kunstmatige eiwitten die in het laboratorium worden gemaakt. Deze eiwitten kunnen receptoren op de buitenkant van specifieke kankercellen herkennen en zich hieraan binnen. Receptoren geven signalen van binnen of buiten de cel door. Hierdoor kan een cellulaire respons op gang worden gebracht. Na binding kunnen monoklonale antilichamen bij immuuntherapie op twee manieren werken:

1: Kankercellen worden zichtbaar voor het immuunsysteem
Doordat monoklonale antilichamen zich binden aan de specifieke receptoren op de kankercellen, herkent het immuunsysteem deze kankercellen. Vervolgens binden afweercellen zich aan de antilichamen op de kankercellen, waarna deze de kankercellen vernietigen.

2: Monoklonale antilichamen versterken de T-cel respons tegen de kankercellen
Monoklonale antilichamen kunnen ook worden ingezet ten behoeve van het versterken van afweercellen binnen het immuunsysteem. De antilichamen binden zich dan aan een receptor van een T-cel (T-lymfocyt). Deze binding heeft een stimulerende werking op T-cellen, waardoor deze cellen beter functioneren.

Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van immuuntherapie

Immuuntherapie is een relatief nieuwe behandeling tegen kanker. Na de doorbraak werd de behandeling vooral toegepast bij een uitgezaaid melanoom. Nu wordt immuuntherapie ook bij een aantal andere soorten kanker toegepast. Door de ontwikkeling van immuuntherapie blijven steeds meer patiënten leven. Om de resultaten van de behandeling te verbeteren, wordt er door onderzoekers veel onderzoek gedaan naar nieuwe vormen van immuuntherapie. Hieronder beschrijven we een aantal vormen van immuuntherapie dat nog volop in ontwikkeling is.

Therapeutische vaccintherapie

Vaccins zijn stoffen die bij een persoon een immuunrespons opwekken, zonder dat de gevaccineerde ziek wordt. Door het opwekken van een immuunrespons is een gevaccineerde beter bestand tegen de ziekteverwekker waar het vaccin voor is bedoeld. Als een infectie jouw lichaam binnendringt, dan maakt het immuunsysteem afweerstoffen die de ziekteverwekker onschadelijk maakt. Daarnaast beschermen deze afweerstoffen dat je de ziekte opnieuw krijgt. Je bent dan immuun voor de ziekte.

Er wordt veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om het eigen lichaam actief afweercellen en antistoffen te laten aanmaken tegen bepaalde kenmerken van kankercellen. Het uiteindelijke doel is om een vaccin te creëren dat net zo goed werkt als bij erkende vaccins tegen virussen, zoals Tetanus of Hepatitus-B. Net als bij inenting tegen zulke virussen wordt er een stukje eiwit van de kankercel afgehaald en vervolgens geïnjecteerd samen met een immuunstimulerende substantie (adjuvant). Het doel hiervan is het opwekken van een immuunrespons, waardoor het immuunsysteem de geïnjecteerde stof kenmerkt als gevaarlijk en vervolgens onschadelijk maakt.

Immuuntherapie met vaccins hebben nu nog vooral als doel om kankercellen die er al zijn te bestrijden en worden alleen nog experimenteel gebruikt. In sommige gevallen worden vaccins preventief geïnjecteerd ter voorkoming dat kankercellen kunnen ontstaan. Een voorbeeld hiervan is de vaccinatie tegen het humaan papilloma virus (HPV). Dit vaccin moet onder andere jonge meisjes beschermen tegen baarmoederhalskanker.

TIL-therapie

TIL-therapie staat voor Tumor Infiltrerende Lymfocyten en is een nieuwe soort van immuuntherapie. TIL-therapie wordt op dit moment alleen nog maar experimenteel toegepast bij een uitgezaaide vorm van kanker. De behandeling begint bij het verwijderen van de tumor bij de patiënt, waarna de tumor in een laboratorium uit elkaar wordt gehaald. Uit stukjes van de tumor worden T-cellen gehaald die zijn aangemaakt door het lichaam van de patiënt. Er wordt onderzocht welke T-cellen het beste reageren op de tumor. De T-cellen die het beste reageren worden geïsoleerd en vervolgens vermenigvuldigd tot grote aantallen (miljarden cellen). Het vermenigvuldigen van de cellen duurt ongeveer 2 tot 3 weken, waarna de cellen worden teruggegeven aan de patiënt.

Voordat de cellen worden teruggegeven, wordt de patiënt vaak eerst behandeld met chemotherapie. De chemotherapie is dan bedoeld om plaats te maken in het bloed voor de grote hoeveelheid T-cellen die aan de patiënt wordt teruggegeven. Het is bewezen dat deze teruggegeven T-cellen in staat zijn om kankercellen te herkennen en een immuunrespons tegen deze kankercellen op te wekken.

De patiënt en de tumor moeten aan een aantal eisen voldoen om voor TIL-therapie in aanmerking te komen. De tumor moet minstens 2 tot 3 centimeter groot zijn. Als het kleiner is, dan is het moeilijk om de tumor te verwijderen door middel van een operatie. Daarnaast mag de patiënt geen auto-immuunziekte hebben en mag hij niet eerder een soortgelijke behandeling hebben gehad.

TCR-gentherapie en CAR T-celtherapie

Bij deze vormen van immuuntherapie worden eigen afweercellen van een patiënt bewerkt. Bij zowel TCR-gentherapie als CAR T-celtherapie worden er T-cellen uit het lichaam van de patiënt gehaald. Vervolgens wordt er in een laboratorium een aanpassing gedaan in het DNA van de T-cellen. Ook bij deze vormen van immuuntherapie wordt er vooraf vaak een behandeling met chemotherapie toegepast. Dit zorgt ervoor dat het aantal witte bloedcellen bij de patiënt afneemt, zodat er genoeg ruimte is voor de aangepaste T-cellen.

TCR-gentherapie
TCR-gentherapie staat voor T-cel receptor gentherapie. Bij deze therapie wordt er een gen in de T-cellen geplaatst die ervoor zorgt dat deze cellen de eiwitten van kankercellen kunnen herkennen. Het verschil tussen TCR-gentherapie en TIL-therapie is dat er bij TIL-therapie wordt gefocust op T-cellen die al kankercellen herkennen. Bij TCR-gentherapie worden T-cellen genetisch veranderd in hun DNA, waarna ze kankercellen kunnen herkennen. De T-cellen kunnen alleen kankercellen herkennen waarbij zogenoemde HLA-eiwitten de kankercellen zichtbaar maken voor het immuunsysteem.

CAR T-celtherapie
CAR T-celtherapie staat voor chimeer antigeen receptor gentherapie. In tegenstelling tot de T-cel receptor die bij TCR-gentherapie wordt gemaakt, bestaat deze receptor van oorsprong niet in het lichaam, maar wordt het gemaakt in het laboratorium. Dankzij de aanpassing in het DNA kunnen T-cellen makkelijker kankercellen herkennen. Het is dan niet meer nodig dat HLA-eiwitten de kankercellen zichtbaar maken voor het immuunsysteem, zoals dat wel het geval is bij T-cel receptor gentherapie.

Bijwerkingen van immuuntherapie

Immuuntherapie kan bijwerkingen veroorzaken. De mate waarin bijwerkingen verschijnen hangt af van:

• de vorm van immuuntherapie;
• de dosis;
• de duur van de behandeling;
• de combinatie met andere medicijnen.

De mogelijke bijwerkingen verschillen flink per immuuntherapiebehandeling en per persoon. Het is niet te voorspellen hoe iemand op immuuntherapie reageert. De ene patiënt kan ontzettend veel last hebben van bijwerkingen, terwijl iemand anders hier totaal geen last van heeft. De mate waarin bijwerkingen verschijnen zegt niets over de effectiviteit van de behandeling. Als een patiënt veel last heeft van bijwerkingen, geeft dat geen garantie dat de immuuntherapie aanslaat bij het bestrijden van de ziekte.

Meest voorkomende bijwerkingen

Immuuntherapie stimuleert de activiteit van het immuunsysteem. Dit kan resulteren in afweerreacties tegen het eigen lichaam (auto-immuniteit). Bijwerkingen van immuuntherapie kunnen mild, matig of zelfs levensbedreigend zijn. De meest voorkomende bijwerkingen van immuuntherapie zijn huidreacties. Voorbeelden hiervan zijn roodheid van de huid, blaarvorming en droogheid. Daarnaast kan de huid gevoeliger worden voor zonlicht. Andere bijwerkingen die bij patiënten vaak voorkomen zijn griepachtige symptomen, vermoeidheid, hoofdpijn, koorts en misselijkheid.

Sommige bijwerkingen verdwijnen vanzelf, terwijl andere bijwerkingen zeer ernstig zijn en onmiddellijk aandacht vereisen. Behandelingen met medicijnen die het afweersysteem remmen kunnen soms nodig zijn om dit soort bijwerkingen te behandelen. Het is daarom belangrijk dat patiënten altijd onder goed toezicht van een arts staan, zodat zij de juiste zorg krijgen wanneer dit nodig is. Ook in de periode na de immuuntherapiebehandeling.

Sterk wapen in de strijd tegen kanker

Zoals je op deze pagina uitgebreid hebt kunnen lezen, spelen T-lymfocyten (T-cellen) een belangrijke rol in het immuunsysteem. T-cellen zijn gespecialiseerde afweercellen die zelf direct ziekteverwekkers aanvallen. De cellen herkennen kleine stukjes eiwit (receptoren) aan de buitenkant van cellen die afwijken van normale cellen. Deze afwijkende cellen worden door T-cellen herkend en vervolgens vernietigd.

Helaas worden kankercellen door de T-cellen vaak niet herkend als gevaarlijk, waardoor het immuunsysteem niet in actie komt. Kankercellen lijken vaak zoveel op normale cellen dat ze als het ware onzichtbaar zijn. Daarnaast reageren T-cellen soms wel, maar zijn ze niet in staat om de kankercellen te vernietigen.

Het toepassen van immuuntherapie zorgt ervoor dat kankercellen beter zichtbaar zijn voor het immuunsysteem. Daarnaast versterkt de behandeling de activiteit van het immuunsysteem. Het unieke aan immuuntherapie is dat het in tegenstelling tot andere behandelmethodes niet is gericht op de tumor zelf. Hierdoor is immuuntherapie minder schadelijk, want bij andere behandelmethodes worden er vaak ook onschadelijke cellen en weefsel vernietigd.

Onderzoek naar nieuwe soorten immuuntherapie zijn nog in volle gang. Dit maakt het een erg veelbelovend wapen in de strijd tegen kanker.

Referenties:

Wat is kanker?
1) https://www.kanker.nl/bibliotheek/erfelijkheid/wat-is/11207-dna-en-mutaties
2) https://www.kanker.nl/bibliotheek/wat-is-kanker/wat-is/792-wat-is-kanker

Mutaties herstellen
3) https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/diversen/132381-mutaties-van-cellen.html
4) https://www.kanker.nl/bibliotheek/wat-is-kanker/wat-is/792-wat-is-kanker

Wat is het immuunsysteem
5) https://www.gezondheidsplein.nl/menselijk-lichaam/immuunsysteem/item45089
6) https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Projecten/Allergieconsortium/Allergie/Het-immuunsysteem.htm
7)https://www.erasmusmc.nl/immunologie/clin.imm/afweercentrum/jmf.patienten/afweersysteem/menselijk/t-lymfocyten/

Wat is immuuntherapie?
8) https://www.kanker.nl/bibliotheek/immunotherapie/behandeling/741-immunotherapie
9) http://www.allesoverkanker.be/immunotherapie#soorten-immunotherapie
10) https://www.olvg.nl/immunotherapie
11) https://www.nvkp.nl/veelgestelde-vragen/vaccins-in-het-rvp/wat-zijn-vaccins/
12) https://www.longkankernederland.nl/behandelingen/immuuntherapie/

Bijwerkingen van immuuntherapie.
13) https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/how-cancer-treated/immunotherapy-and-vaccines/side-effects-immunotherapy
14) https://www.kanker.nl/soorten-behandelingen/immunotherapie/bijwerkingen/bijwerkingen-van-immunotherapie